Não khỏe, chuyển hóa khỏe: vì sao cần can thiệp sớm hơn

Chúng ta thường chỉ nghĩ đến trí nhớ khi người thân bắt đầu quên. Lúc đó, nhiều cơ hội đã qua. Nhiều yếu tố quyết định sức khỏe não bộ tuổi già, như huyết áp, đường huyết, cân nặng hay cholesterol, đã có thể nhận ra và kiểm soát từ tuổi trung niên, thậm chí sớm hơn.

Sống lâu khác với sống khỏe

Tuổi thọ trung bình của người Việt Nam đã tăng đáng kể, nhưng khoảng cách giữa số năm sống và số năm sống khỏe vẫn còn lớn. Với tôi, mục tiêu của y học tuổi thọ không phải là thêm năm vào cuộc đời, mà là giữ được sức khỏe, khả năng tự chủ và chất lượng sống trong những năm đó. Trong đó, não bộ và chuyển hóa là hai trụ cột gắn chặt với nhau.

Gần một nửa có thể phòng hoặc làm chậm

Báo cáo năm 2024 của Ủy ban Lancet về sa sút trí tuệ xác định 14 yếu tố nguy cơ có thể thay đổi trong suốt cuộc đời. Theo ước tính của Ủy ban, nếu loại bỏ được tất cả, khoảng 45% ca sa sút trí tuệ có thể được phòng ngừa hoặc làm chậm. Đây là con số trên lý thuyết, nhưng thông điệp rất rõ: sa sút trí tuệ không phải là định mệnh.

Điều đáng chú ý với bác sĩ tim mạch – nội tiết như tôi: nhiều yếu tố trong danh sách chính là những bệnh chúng ta điều trị hằng ngày.

• Tim mạch – chuyển hóa: tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì, LDL cholesterol cao (yếu tố mới được bổ sung năm 2024), ít vận động, hút thuốc, uống nhiều rượu bia.
• Giác quan và tâm thần: suy giảm thính lực, suy giảm thị lực không được điều trị, trầm cảm.
• Xã hội và môi trường: trình độ học vấn thấp, cô lập xã hội, chấn thương sọ não, ô nhiễm không khí.

Giấc ngủ chưa nằm trong danh sách vì bằng chứng chưa đủ mạnh, nhưng là hướng nghiên cứu đáng theo dõi. Ngưng thở khi ngủ vốn đã gắn chặt với tăng huyết áp và bệnh tim mạch, nên sàng lọc giấc ngủ có giá trị kể cả khi chưa xét đến não bộ.

Dấu ấn sinh học: phân biệt bằng chứng và kỳ vọng

Y học tuổi thọ đang nở rộ các xét nghiệm “tuổi sinh học”, đồng hồ biểu sinh và gói tầm soát chuyên sâu. Một số rất hứa hẹn cho nghiên cứu, nhưng chưa nhiều xét nghiệm đủ bằng chứng để thay đổi quyết định điều trị cho từng người. Tôi cho rằng nền móng vẫn là những chỉ số quen thuộc, rẻ và có bằng chứng: huyết áp, đường huyết và HbA1c, lipid máu, vòng eo, thính lực, thị lực, đánh giá nhận thức, giấc ngủ và tâm trạng. Làm tốt những việc cơ bản này, đều đặn và theo dõi lâu dài, có giá trị hơn một xét nghiệm đắt tiền làm một lần.

Chăm sóc liên tục, không phải một lần khám

Nguy cơ được tích lũy qua hàng chục năm, nên chăm sóc cũng phải liên tục. Từ kinh nghiệm xây dựng mô hình chăm sóc ban ngày (daycare) và phục hồi chức năng lưu động tại Bệnh viện 199, tôi tin vào một lộ trình nối liền: đánh giá toàn diện tại bệnh viện, quản lý nguy cơ theo kế hoạch cá thể hóa, chăm sóc tại nhà và chăm sóc ban ngày khi cần, cùng theo dõi bằng dữ liệu giữa các lần khám.

Đây cũng là định hướng của Vinmec Da Nang Longevity Centre mà chúng tôi đang xây dựng mô hình: kết nối tim mạch, nội tiết, thần kinh, giấc ngủ, dinh dưỡng và phục hồi chức năng quanh một người, thay vì quanh từng chuyên khoa. Mô hình đang trong giai đoạn phát triển; chúng tôi sẽ chia sẻ khi có kết quả cụ thể.

Kết luận

Bảo vệ não bộ bắt đầu từ việc kiểm soát huyết áp, đường huyết và lối sống, càng sớm càng tốt.

Tôi sẽ trao đổi sâu hơn về chủ đề này tại tọa đàm “Healthy Brain, Healthy Metabolism – From Risk to Resilience: What Can We Do Earlier?” ở Da Nang Longevity Summit & Exhibition 2026, ngày 13/11/2026 tại Cung Hội nghị Quốc tế (ICP), Furama Resort Đà Nẵng.