Góc Chuyên gia · Phục hồi chức năng – Vận động người cao tuổi

Vận động bao nhiêu là đủ cho người trên 60 tuổi?

"Bác sĩ ơi, tôi đi bộ mỗi sáng vậy đã đủ chưa?" Câu trả lời ngắn: đi bộ rất tốt, nhưng chưa đủ. Tuổi thọ khỏe mạnh cần tim phổi bền, cơ bắp đủ khỏe để đứng dậy khỏi ghế và thăng bằng đủ tốt để không té ngã.

Những điểm chính

  • Người từ 60 tuổi: lợi ích của số bước chân đạt mức ổn định ở khoảng 6.000–8.000 bước/ngày, không cần 10.000 bước [2].
  • Tập sức cơ 30–60 phút/tuần liên quan với giảm khoảng 15% nguy cơ tử vong; kết hợp với vận động sức bền, mức giảm khoảng 40% [3].
  • Tập thăng bằng kết hợp sức cơ giảm khoảng 34% số lần té ngã; chỉ đi bộ đơn thuần chưa cho thấy tác dụng rõ [4].
  • Ba bài tự kiểm tra tại nhà theo CDC giúp biết mình cần cải thiện ở đâu, làm lại mỗi 3 tháng.

Trong phòng khám, câu tôi được các cô chú trên 60 tuổi hỏi nhiều nhất là: "Bác sĩ ơi, tôi đi bộ mỗi sáng vậy đã đủ chưa?". Câu trả lời ngắn là: đi bộ rất tốt, nhưng chưa đủ. Tuổi thọ khỏe mạnh không chỉ cần tim phổi bền, mà còn cần cơ bắp đủ khỏe để đứng dậy khỏi ghế và thăng bằng đủ tốt để không té ngã.

Tóm tắt trong một phút

Mục tiêu mỗi tuần cho người trên 60 tuổi (3 dòng đầu theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới 2020 [1]; số bước chân theo phân tích gộp năm 2022 [2]; dòng cuối là gợi ý thực hành):

Loại vận độngBao nhiêu là đủVí dụ
Sức bền (tim phổi)150–300 phút cường độ vừa, hoặc 75–150 phút cường độ caoĐi bộ nhanh 30 phút × 5 ngày
Sức cơTừ 2 ngày trở lên, tổng khoảng 30–60 phútĐứng lên ngồi xuống ghế, dây kháng lực
Thăng bằng + phối hợpTừ 3 ngày trở lênThái cực quyền, đứng một chân, đi nối gót
Số bước chân (tham khảo)Khoảng 6.000–8.000 bước/ngàyTăng dần từ mức hiện tại
Ngồi ít lạiCứ 30–60 phút ngồi thì đứng dậy vài phútXem TV: đứng dậy mỗi lần quảng cáo

Và điều quan trọng nhất: vận động một ít vẫn tốt hơn không vận động. Chưa đạt được các con số trên không phải là lý do để không bắt đầu.

Khoa học nói gì?

Bằng chứng mạnh nhất hiện nay cho thấy: với người trên 60 tuổi, lợi ích tăng nhanh nhất khi chuyển từ "gần như không vận động" sang "vận động vừa phải", và kết hợp nhiều loại vận động tốt hơn chỉ làm một loại.

1. Số bước chân: không cần 10.000 bước. Phân tích gộp 15 nhóm nghiên cứu với gần 47.500 người trưởng thành (Paluch và cộng sự, Lancet Public Health, 2022) [2] cho thấy: ở người từ 60 tuổi trở lên, nguy cơ tử vong giảm dần khi số bước tăng, và đạt mức ổn định ở khoảng 6.000–8.000 bước/ngày. Người dưới 60 tuổi cần khoảng 8.000–10.000 bước. Nhóm đi nhiều nhất có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng một nửa so với nhóm đi ít nhất.

2. Tập sức cơ: 30–60 phút mỗi tuần đã có lợi. Tổng hợp các nghiên cứu thuần tập (Momma và cộng sự, British Journal of Sports Medicine, 2022) [3] cho thấy người có tập sức cơ giảm khoảng 15% nguy cơ tử vong, 17% nguy cơ bệnh tim mạch và 17% nguy cơ đái tháo đường. Lợi ích rõ nhất ở mức 30–60 phút/tuần. Khi kết hợp tập sức cơ với vận động sức bền, nguy cơ tử vong giảm khoảng 40%.

3. Thăng bằng: giảm té ngã khoảng một phần tư. Tổng quan Cochrane gồm 108 thử nghiệm với hơn 23.000 người cao tuổi sống tại cộng đồng (Sherrington và cộng sự, 2019) [4] cho thấy tập luyện làm giảm 23% số lần té ngã. Bài tập thăng bằng và chức năng giảm 24%; kết hợp thăng bằng với sức cơ giảm khoảng 34%; thái cực quyền giảm khoảng 19%. Đáng chú ý, chỉ đi bộ đơn thuần chưa cho thấy tác dụng rõ trong việc phòng té ngã.

Ý nghĩa thực hành: đi bộ giúp tim phổi, nhưng muốn đứng vững và tự lập lâu dài thì phải tập thêm sức cơ và thăng bằng. Theo kinh nghiệm lâm sàng của tôi, đây là phần người bệnh cao tuổi hay bỏ qua nhất.

Bốn nhóm vận động người trên 60 tuổi cần có

Mỗi nhóm bảo vệ một khả năng khác nhau; thiếu nhóm nào thì khả năng đó suy giảm trước.

NhómBảo vệ điều gìBài tập gợi ý tại nhà
1. Sức bềnTim, phổi, huyết áp, đường huyết, giấc ngủĐi bộ nhanh, đạp xe, bơi, dưỡng sinh, khiêu vũ
2. Sức cơKhả năng đứng lên, leo cầu thang, xách đồ; chống teo cơ và loãng xươngĐứng lên ngồi xuống ghế, chống đẩy vào tường, kiễng gót, dây kháng lực, chai nước
3. Thăng bằng và phối hợpPhòng té ngã, đi vững trên đường không bằng phẳngĐứng một chân (có tay vịn), đi nối gót, bước ngang, thái cực quyền
4. Linh hoạtTầm vận động khớp, dễ mặc áo, cúi buộc giàyKéo giãn nhẹ sau khi tập, yoga nhẹ nhàng

WHO gọi nhóm 2 và 3 khi tập chung là vận động đa thành phần, khuyến cáo từ 3 ngày mỗi tuần cho người cao tuổi [1]. Nhóm 4 chưa có con số khuyến cáo riêng, nhưng giúp người tập thoải mái và duy trì được lâu dài.

Lịch mẫu một tuần

Lịch dưới đây đạt đủ cả bốn nhóm với khoảng 30–40 phút mỗi ngày, dành cho người đã quen vận động và không có chống chỉ định.

NgàySức bềnSức cơThăng bằngLinh hoạt
Thứ HaiĐi bộ nhanh 30 phút–5 phút5 phút
Thứ BaĐi bộ nhanh 15 phút20–30 phút toàn thân–5 phút
Thứ TưĐi bộ nhanh 30 phút–Thái cực 15 phút5 phút
Thứ NămĐi bộ nhanh 15 phút20–30 phút toàn thân–5 phút
Thứ SáuĐi bộ nhanh 30 phút–5 phút5 phút
Thứ BảyĐạp xe, bơi hoặc khiêu vũ 30–45 phút––5 phút
Chủ nhậtNghỉ hoặc đi dạo cùng gia đình–––

Tổng tuần: khoảng 150–165 phút sức bền cường độ vừa, 2 buổi sức cơ, 4 buổi có thăng bằng.

Một buổi sức cơ đơn giản tại nhà (mỗi bài 2 hiệp × 8–12 lần, nghỉ 1 phút giữa các hiệp):

  1. Đứng lên ngồi xuống ghế, không dùng tay nếu được.
  2. Chống đẩy vào tường.
  3. Kiễng gót, tay vịn lưng ghế.
  4. Kéo dây kháng lực (hoặc chai nước) về phía ngực.
  5. Nâng chân sang ngang khi đứng, tay vịn ghế.

Khi làm 12 lần mà vẫn thấy dễ, hãy tăng dần: chậm hơn, thêm hiệp thứ 3, hoặc tăng kháng lực.

Thế nào là "cường độ vừa"?

Không cần máy đo: cách đơn giản nhất là thử nói chuyện trong lúc tập.

Cường độThử nói chuyệnCảm nhận gắng sức (thang 0–10)
NhẹHát được1–4: thở bình thường
Vừa – mức cần đạtNói được cả câu nhưng không hát được5–6: thở nhanh hơn, hơi ấm người
CaoChỉ nói được vài từ7–8: thở dốc

Với tập sức cơ, mức phù hợp là 2–3 lần cuối của mỗi hiệp thấy khó nhưng vẫn giữ đúng tư thế. Nếu phải nín thở hoặc gồng người, hãy giảm độ khó.

Người đang uống thuốc chẹn beta (một số thuốc huyết áp, tim mạch) không nên dùng nhịp tim để ước cường độ, vì thuốc làm tim đập chậm hơn; hãy dùng cách thử nói chuyện.

An toàn: khi nào cần gặp bác sĩ trước?

Với người khỏe mạnh, không có triệu chứng, bắt đầu đi bộ và tập nhẹ đến vừa thường không cần khám trước. Hướng dẫn sàng lọc của Hiệp hội Y học Thể thao Hoa Kỳ (ACSM) [6] khuyên nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi tập nếu:

  • Đang có bệnh tim mạch, đái tháo đường hoặc bệnh thận, và hiện chưa tập luyện đều.
  • Có triệu chứng như đau ngực, khó thở bất thường, chóng mặt, ngất, tim đập nhanh bất thường, phù chân.
  • Muốn chuyển sang tập cường độ cao khi đang có các bệnh trên.
Tình trạng thường gặpVẫn nên tập?Lưu ý
Tăng huyết ápCóKhông nín thở khi tập sức cơ; không tập khi huyết áp chưa kiểm soát
Đái tháo đườngCóMang theo đồ ăn ngọt phòng hạ đường huyết; kiểm tra bàn chân, mang giày vừa
Thoái hóa khớp gốiCó – là một phần của điều trịƯu tiên đạp xe, bơi, tập cơ đùi; đau nhẹ khi tập có thể chấp nhận nếu hết sau 1–2 giờ
Loãng xươngCóTập sức cơ và thăng bằng; tránh cúi gập người sâu hoặc vặn xoắn mạnh khi mang vật nặng
Sau đột quỵ, bệnh tim, bệnh ParkinsonCó, theo chương trình riêngNên được bác sĩ phục hồi chức năng hoặc tim mạch lên chương trình

Với người có bệnh mạn tính, WHO vẫn khuyến cáo cùng mục tiêu vận động khi tình trạng sức khỏe cho phép [1]. Không tập được nhiều thì tập ít, miễn là an toàn và đều đặn.

Tự kiểm tra tại nhà: mình đạt hay chưa?

Ba bài kiểm tra dưới đây được Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) dùng để sàng lọc nguy cơ té ngã ở người cao tuổi. Chỉ cần một chiếc ghế, đồng hồ bấm giây và một người đứng cạnh để đảm bảo an toàn.

Bài kiểm traCách làmCần cải thiện / có nguy cơ khi
1. Đứng lên ngồi xuống 30 giây (sức cơ chân)Ghế không tay vịn, mặt ghế cao khoảng 43 cm, dựa vào tường cho chắc. Hai tay bắt chéo trước ngực. Đếm số lần đứng thẳng hẳn rồi ngồi xuống trong 30 giâyThấp hơn mức trong bảng bên dưới theo tuổi và giới
2. Thăng bằng 4 tư thếGiữ mỗi tư thế 10 giây, không vịn: (1) hai bàn chân sát nhau; (2) mu bàn chân này chạm ngón cái chân kia; (3) gót chân trước chạm mũi chân sau, trên một đường thẳng; (4) đứng một chânKhông giữ được tư thế (3) đủ 10 giây
3. Đứng dậy và đi (TUG)Ngồi ghế có tay vịn. Khi nghe "Đi", đứng dậy, đi bình thường đến vạch cách 3 mét, quay lại và ngồi xuống. Bấm giờ toàn bộMất từ 12 giây trở lên

Ngưỡng "dưới trung bình" của bài đứng lên ngồi xuống 30 giây (số lần, theo CDC):

TuổiNamNữ
60–64dưới 14dưới 12
65–69dưới 12dưới 11
70–74dưới 12dưới 10
75–79dưới 11dưới 10
80–84dưới 10dưới 9
85–89dưới 8dưới 8
90–94dưới 7dưới 4

Con số này là mức tối thiểu, chưa phải mục tiêu. Nghiên cứu của Rikli và Jones [7] đề xuất ở tuổi 60–64 nên đạt khoảng 15 lần (nữ) và 17 lần (nam) để có khả năng tự lập khi về già. Người dưới 60 tuổi có thể tham khảo mức trung bình ở nhóm 20–59 tuổi: khoảng 23 lần (nữ) và 24 lần (nam) [8].

Nếu một trong ba bài ở mức cần cải thiện, đó là tín hiệu nên bắt đầu tập sức cơ và thăng bằng ngay, và nên gặp bác sĩ phục hồi chức năng để được đánh giá đầy đủ. Làm lại 3 bài mỗi 3 tháng để theo dõi tiến bộ của chính mình.

Bắt đầu từ đâu nếu đang ít vận động?

Nguyên tắc của tôi với người bệnh là: bắt đầu nhỏ, tăng chậm, duy trì lâu. Người đang gần như không vận động là người được lợi nhiều nhất, ngay từ những bước đầu tiên.

  1. Tuần 1–2: biết mình đang ở đâu. Đếm số bước trung bình mỗi ngày bằng điện thoại. Thử đứng lên ngồi xuống ghế trong 30 giây, không dùng tay, và ghi lại số lần.
  2. Tuần 3–6: thêm 1.000 bước. Mỗi ngày đi thêm khoảng 10 phút so với mức ban đầu; tập sức cơ 1 buổi/tuần với 2–3 bài đơn giản; đứng một chân vịn ghế mỗi khi đánh răng.
  3. Tuần 7–12: đạt mục tiêu. Tăng dần đến 150 phút cường độ vừa/tuần, 2 buổi sức cơ, 3 buổi thăng bằng, như lịch mẫu ở trên.
  4. Sau 3 tháng: tự đánh giá lại. Làm lại bài 30 giây đứng lên ngồi xuống và so với lần đầu. Con số tăng lên chính là động lực để đi tiếp.

Một mẹo duy trì: gắn vận động vào thói quen sẵn có và tập cùng người thân. Đi bộ sau bữa tối cùng gia đình, tập thái cực cùng nhóm bạn mỗi sáng, đứng dậy mỗi lần quảng cáo khi xem TV.

Hãy là bác sĩ của chính mình: vận động không phải là việc làm cho bác sĩ vui lòng, mà là khoản đầu tư cho sự tự lập của chính mình: tự đi chợ, tự đưa đón cháu, tự đi du lịch. Khi đã hiểu và làm được, hãy chia sẻ cho người thân cùng làm.

Bài viết mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế tư vấn cá nhân. Người có bệnh lý nên trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi thay đổi chế độ vận động.

Tài liệu tham khảo

  1. Bull FC, Al-Ansari SS, Biddle S, et al. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Br J Sports Med. 2020;54(24):1451–1462. doi:10.1136/bjsports-2020-102955
  2. Paluch AE, Bajpai S, Bassett DR, et al. Daily steps and all-cause mortality: a meta-analysis of 15 international cohorts. Lancet Public Health. 2022;7(3):e219–e228. doi:10.1016/S2468-2667(21)00302-9
  3. Momma H, Kawakami R, Honda T, Sawada SS. Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies. Br J Sports Med. 2022;56(13):755–763. doi:10.1136/bjsports-2021-105061
  4. Sherrington C, Fairhall NJ, Wallbank GK, et al. Exercise for preventing falls in older people living in the community. Cochrane Database Syst Rev. 2019;1:CD012424. doi:10.1002/14651858.CD012424.pub2
  5. Izquierdo M, Merchant RA, Morley JE, et al. International Exercise Recommendations in Older Adults (ICFSR): Expert Consensus Guidelines. J Nutr Health Aging. 2021;25(7):824–853. doi:10.1007/s12603-021-1665-8
  6. Riebe D, Franklin BA, Thompson PD, et al. Updating ACSM's recommendations for exercise preparticipation health screening. Med Sci Sports Exerc. 2015;47(11):2473–2479. doi:10.1249/MSS.0000000000000664
  7. Rikli RE, Jones CJ. Development and validation of criterion-referenced clinically relevant fitness standards for maintaining physical independence in later years. Gerontologist. 2013;53(2):255–267. doi:10.1093/geront/gns071
  8. McKay MJ, Baldwin JN, Ferreira P, et al. Normative reference values for strength and flexibility of 1,000 children and adults. Neurology. 2017;88(1):36–43. (Số liệu tổng hợp tại Shirley Ryan AbilityLab.) doi:10.1212/WNL.0000000000003466

Nội dung bài viết thể hiện quan điểm chuyên môn của tác giả. Phần bình luận thể hiện quan điểm cá nhân của TS.BS Quách Hữu Trung, không đại diện cho Hệ thống Y tế Vinmec. Thông tin mang tính tham khảo, không thay thế việc thăm khám và tư vấn trực tiếp với bác sĩ.

Bài khác của BS.CKII Võ Thị Hồng Hướng

· Quản trị y tế – Trải nghiệm người bệnh

Người bệnh nhận được gì? Một xưởng bia nhỏ ở New Zealand dạy gì về quản trị bệnh viện

Ở thị trấn biển Raglan, người chủ một xưởng bia thủ công nói: “Khách rời đi mà vui thì tôi vui.” Từ câu nói giản dị ấy, BS.CKII Võ Thị Hồng Hướng rút ra bốn bài học cho bệnh viện, cùng một câu hỏi đặt trước mọi quy trình: người bệnh nhận được gì?

Đọc bài →

· Quản trị y tế – Lãnh đạo

Ai quyết, ai làm, ai giám sát: bài học quản trị từ New Zealand cho bệnh viện

Từ bác sĩ điều trị, trưởng khoa, trưởng phòng Kế hoạch tổng hợp đến phó giám đốc, mỗi vị trí tôi đi qua đều đặt ra những câu hỏi khác nhau. Điều thay đổi lớn nhất không phải khối lượng công việc. Đó là loại quyết định tôi phải ra, và những quyết định tôi phải học cách giao đi. Buổi học về quản trị kinh tế New Zealand của GS. Frank Scrimgeour (Đại học Waikato) giúp tôi gọi tên điều đó. Bài học không nằm ở việc sao chép mô hình của họ, mà ở cách họ đặt câu hỏi: ai quyết, ai làm, ai giám sát.

Đọc bài →

· Quản trị y tế – Lãnh đạo

Lãnh đạo như người tìm đường trên biển: bài học Wayfinding cho người quản lý y tế

Những nhà hàng hải Polynesia xưa vượt đại dương mà không có bản đồ hay la bàn. Họ đọc sao, sóng, mây, chim biển và liên tục điều chỉnh hướng đi. Mô hình lãnh đạo Wayfinding, rút từ tri thức tìm đường của người Māori, đặt ra một câu hỏi cho người quản lý y tế: chúng ta đang chỉ nhìn bản đồ chỉ tiêu, hay đang đọc những dấu hiệu thật từ người bệnh và nhân viên?

Đọc bài →